Czy nużeniec to pasożyt, którego łapie się przez brak higieny? To jedno z trwalszych nieporozumień, z jakimi spotykają się okuliści. Roztocza z rodzaju Demodex bytują w mieszkach rzęs u większości dorosłych, a wraz z wiekiem staje się to niemal regułą.
Problemem nie jest więc sama obecność nużeńca, tylko jego nadmierne namnożenie. Wtedy pojawia się przewlekłe zapalenie brzegów powiek, poranny świąd i oczy, które nie pozwalają o sobie zapomnieć. Poniżej o tym, jak rozpoznać nużycę oczną, na czym polega postępowanie i dlaczego tak chętnie wraca.
Czym jest nużeniec i dlaczego ma go niemal każdy?
W okolicy oka żyją dwa gatunki: Demodex folliculorum, który zasiedla mieszki rzęs, oraz mniejszy Demodex brevis, wybierający gruczoły łojowe i gruczoły Meiboma w tarczce powieki. Oba mierzą zaledwie kilka dziesiątych milimetra, żywią się łojem i złuszczonym nabłonkiem, a ich cykl rozwojowy trwa około dwóch, trzech tygodni¹. Kolonizacja nie ma nic wspólnego z zaniedbaniem. Zależy od wieku, ilości wydzielanego łoju i sprawności układu odpornościowego. U dzieci nużeniec występuje rzadko, u osób po sześćdziesiątce jest normą, a po siedemdziesiątym roku życia stwierdza się go u niemal wszystkich badanych¹. Dopóki populacja roztoczy pozostaje niewielka, oko nie zgłasza żadnych dolegliwości.
Po czym poznać nużycę powiek?
Klasyczny obraz to przewlekłe zapalenie brzegów powiek, które nie ustępuje mimo standardowej pielęgnacji. Pacjenci opisują świąd i pieczenie nasilone rano, po przebudzeniu, uczucie piasku pod powiekami, zaczerwienienie i pogrubienie brzegów powiek². Najbardziej charakterystycznym objawem są cylindryczne łuski u nasady rzęs, nazywane „kołnierzykami”. To zbite resztki nabłonka, łoju i produktów przemiany materii roztoczy, otaczające rzęsę jak mankiet³. Do tego dochodzą wypadanie i nieprawidłowy wzrost rzęs, nawracające gradówki i jęczmienie oraz zaburzenia filmu łzowego. Demodex brevis blokuje ujścia gruczołów Meiboma, przez co warstwa lipidowa łez jest niepełna, a oko szybciej wysycha. Na twarzy nadmiar nużeńca daje rumień, drobne grudki i krostki, szczególnie u osób z trądzikiem różowatym.
Jak okulista potwierdza rozpoznanie?
Pierwszym krokiem jest badanie w lampie szczelinowej. Obecność kołnierzyków u nasady rzęs ma na tyle wysoką wartość diagnostyczną, że w badaniach u pacjentów z tym objawem nużeńca wykrywano niemal w każdym przypadku³. Rozstrzyga jednak mikroskopia: okulista pobiera kilka rzęs z każdej powieki i liczy roztocza pod mikroskopem świetlnym. W ośrodkach referencyjnych stosuje się też mikroskopię konfokalną in vivo, która pozwala obejrzeć mieszki bez epilacji. Ważne zastrzeżenie: sam fakt znalezienia pojedynczych osobników niczego nie przesądza. Znaczenie ma ich liczba i to, czy odpowiadają objawom.
Jak wygląda postępowanie i co można stosować samodzielnie?
Fundamentem jest higiena brzegów powiek: ciepłe okłady rozpuszczające zastoinowy łój, a następnie mechaniczne oczyszczanie nasady rzęs. Substancją o najlepiej udokumentowanym działaniu przeciwko Demodex jest olejek z drzewa herbacianego, a ściślej jego składnik 4-terpineol. W badaniach laboratoryjnych i klinicznych roztocza ginęły pod wpływem olejku, a codzienne oczyszczanie powiek roztworem o niższym stężeniu ograniczało ich liczbę⁴. Przegląd Cochrane z 2020 roku ocenił jakość dowodów jako niską, ale potwierdził, że olejek zmniejsza zagęszczenie roztoczy na rzęsach⁵. Bez recepty dostępne są leki na nużeńca oraz chusteczki, pianki i żele do higieny powiek z olejkiem z drzewa herbacianego lub oczyszczonym 4-terpineolem, przeznaczone do codziennego stosowania na brzegi powiek. Kuracja musi być konsekwentna i trwać co najmniej sześć tygodni, żeby objąć pełny cykl rozwojowy pasożyta⁴. W cięższych, opornych postaciach okulista ma do dyspozycji leczenie ogólne i inne substancje na receptę, których dobór zależy od nasilenia objawów i chorób współistniejących⁶.
Skąd biorą się nawroty i jak im zapobiegać?
Nużyca wraca, bo roztocza nigdy nie znikają całkowicie, a warunki, które sprzyjały ich namnożeniu, zwykle się nie zmieniają. Pościel i ręczniki warto prać w wysokiej temperaturze i często zmieniać poszewki, tusz do rzęs i kredki do oczu wymienić po zakończeniu kuracji, a wspólnych pędzli i testerów unikać. Kluczowe są choroby współistniejące. U osób z trądzikiem różowatym zagęszczenie Demodex na skórze jest wyraźnie większe niż u zdrowych, więc bez opanowania samego trądziku problem z powiekami będzie wracał¹. Podobnie działa łojotok, cukrzyca i leczenie immunosupresyjne. Nużeniec nie ogranicza się przy tym do oczu: szerszy opis pasożyta, jego cyklu życiowego i zmian skórnych, jakie wywołuje na twarzy, zawiera opracowanie o tym, czym jest nużeniec ludzki i jak rozpoznać jego obecność.
Kiedy z nużycą trzeba iść do okulisty?
Krótko: wtedy, gdy domowa higiena powiek nie przynosi poprawy po dwóch, trzech tygodniach, gdy gradówki nawracają, rzęsy wypadają, a poranne pieczenie zmienia się w stały dyskomfort. Bezwzględnym sygnałem są ból oka, światłowstręt, pogorszenie ostrości wzroku i zaczerwienienie samej gałki ocznej, bo świadczą o zajęciu rogówki lub spojówki. Osobną grupą są użytkownicy soczewek kontaktowych, u których zapalenie brzegów powiek zwiększa ryzyko powikłań rogówkowych. Rozpoznanie i plan postępowania w każdym z tych przypadków należą do okulisty, który oceni brzegi powiek, zbada rzęsy i dobierze sposób leczenia do nasilenia zmian.
Źródła
- Rusiecka-Ziółkowska J, Nokiel M, Fleischer M. Demodex – an old pathogen or a new one? Postępy Dermatologii i Alergologii, 2014.
- Czepita D, Kuźna-Grygiel W, Czepita M, Grobelny A. Demodex folliculorum and Demodex brevis as a cause of chronic marginal blepharitis. Annales Academiae Medicae Stetinensis, 2007.
- Gao YY, Di Pascuale MA, Li W i wsp. High prevalence of Demodex in eyelashes with cylindrical dandruff. Investigative Ophthalmology & Visual Science, 2005.
- Gao YY, Di Pascuale MA, Li W i wsp. In vitro and in vivo killing of ocular Demodex by tea tree oil. British Journal of Ophthalmology, 2005.
- Savla K, Le JT, Pucker AD. Tea tree oil for Demodex blepharitis. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020.
- Amescua G, Akpek EK, Farid M i wsp. Blepharitis Preferred Practice Pattern. American Academy of Ophthalmology, Ophthalmology, 2019.
Artykuł sponsorowany
Od lat zgłębiam tematykę zdrowia, bo fascynuje mnie, jak drobne decyzje potrafią odmienić samopoczucie i jakość życia; skupiam się na praktycznych wskazówkach, które pomagają lepiej dbać o własne ciało i umysł.