Zaćma co to: definicja, objawy i dlaczego pogarsza się widzenie

Czy zatarte kolory i mgła przed oczami mogą być początkiem utraty wzroku? To pytanie dotyka wielu osób po 60. roku życia i młodszych z wrodzonymi zmianami.

Zaćma (katarakta, łac. cataracta) to degeneracyjna choroba soczewki, która powoduje zmętnienie i spadek ostrości widzenia.

Światło rozprasza się w zmienionej soczewce zamiast trafiać precyzyjnie na siatkówkę. W efekcie codzienne czynności, jak czytanie czy prowadzenie auta, stają się trudniejsze.

W artykule wyjaśnimy prosto, jak odróżnić tę dolegliwość od prezbiopii, jakie objawy pojawiają się stopniowo i dlaczego problem ma znaczenie na skalę światową.

Spodziewaj się omówienia mechanizmu pogorszenia widzenia, czynników ryzyka oraz praktycznych wskazówek, kiedy warto zgłosić się do okulisty.

Kluczowe wnioski

• Zmętnienie soczewki prowadzi do obniżenia ostrości wzroku.
• Objawy rozwijają się powoli i można je łatwo zbagatelizować.
• Choroba jest jedną z głównych przyczyn utraty wzroku na świecie.
• Wiek zwiększa ryzyko, ale istnieją też inne czynniki.
• Wczesna konsultacja okulistyczna pomaga ocenić potrzebę leczenia.

Zaćma co to i na czym polega zmętnienie soczewki oka

Soczewka działa jak mały obiektyw — gdy traci klarowność, widzenie słabnie. W zdrowym oku soczewka leży między tęczówką a ciałem szklistym i skupia światło na siatkówce.

W chorobie pojawiają się plamki i obszary mniej przejrzyste, czyli zmętnienia. Tak powstaje zmętniałej soczewki, które rozpraszają promienie świetlne i zmieniają barwę soczewki na żółtą lub brunatną.

Proces ma charakter wieloczynnikowy. Z wiekiem soczewki grubieją, a białka ulegają przemianom i tworzą skupiska. To gromadzenie białek zaburza przejrzystość i dlatego rozwija się mętnienie.

• Lokalizacja: między tęczówką a ciałem szklistym.
• Rola: skupianie obrazu na siatkówce.
• Przebieg: zwykle wolny, może być wrodzona lub nabyta.

Uwaga: nawet niewielkie zmętnienia w osi widzenia mogą dawać wyraźne problemy w codziennym funkcjonowaniu oczu. W literaturze medycznej schorzenie opisuje się także jako katarakta lub cataracta, co oznacza to samo zaburzenie.

Dlaczego zaćma pogarsza widzenie: co dzieje się ze światłem w oku

Zmętnienia w soczewce zmieniają sposób, w jaki promienie świetlne tworzą obraz na siatkówce. W zdrowym oku soczewka skupia światła tak, by powstał ostry, kontrastowy obraz. To skupienie decyduje o jakości widzenia i ostrości.

Gdy pojawiają się zmętnienia, promienie ulegają rozproszeniu i częściowemu rozszczepieniu. Obraz „rozlewa się”, spada kontrast, a kolory tracą nasycenie. W efekcie następuje stopniowe pogorszenie widzenia.

Olśnienia przy jasnym słońcu czy reflektorach wynikają z tego samego mechanizmu: jasne źródła światła stają się uciążliwe, bo promienie odbijają się od nierówności i zmętnień.

Rodzaj i lokalizacja zmętnień decydują, czy problem dotyczy widzenia z daleka, z bliska czy w nocy. Typowe objawów obejmują stopniowy spadek ostrości, większe trudności przy sztucznym oświetleniu oraz gorsze postrzeganie barw.

• Zdrowe ogniskowanie = ostra jakość obrazu.
• Zmętnienia = rozproszenie światła i obniżony kontrast.
• Promieniowanie UV może przyspieszać zmiany, ale nie gwarantuje zapobiegania.

Objawy zaćmy, które najczęściej zauważają pacjenci

Pacjenci najczęściej opisują początkowe objawy jako stałe, delikatne zamglenie, które nie znika po przetarciu okularów.

Najczęstsze objawy obejmują:

• nieostre lub zamglone widzenie;
• częste „przecieranie okularów”, mimo ich czystości;
• olśnienia przy lampach i reflektorach;
• plamki lub punkty w polu widzenia oraz spadek kontrastu;
• zmniejszona intensywność kolorów i trudności w czytaniu lub oglądaniu TV.

Rzadziej pojawiają się aureole wokół źródeł światła i podwójne widzenie. Takie objawy wymagają różnicowania z innymi schorzeniami oczu.

Szybkie pogorszenie wady wzroku i konieczność częstej zmiany korekcji to sygnał, który pacjent powinien zgłosić okulisty. Choroba zwykle nie boli i nie powoduje zaczerwienienia, dlatego bywa wykrywana późno.

W praktyce objawy przekładają się na trudności w codziennych czynnościach: czytaniu drobnego druku, ocenie odległości i bezpiecznym poruszaniu się, zwłaszcza u osób starszych.

Kto jest najbardziej narażony: wiek, choroby i czynniki środowiskowe

Najsilniejszym czynnikiem ryzyka jest upływ lat i związane z tym zmiany w budowie soczewki. Po 60. roku życia ryzyko znacznie rośnie, dlatego osoby starsze powinny monitorować wzrok regularnie.

Choroby ogólnoustrojowe mają duże znaczenie. Szczególnie cukrzyca oraz zaburzenia metaboliczne zwiększają ryzyko szybszego rozwoju zmętnień soczewki.

Środowisko i styl życia też wpływają. Długotrwała ekspozycja na promieniowanie UV, palenie, niezdrowa dieta i otyłość podnoszą podatność oka na zmiany.

• Urazy mechaniczne i chemiczne mogą prowadzić do zaćmy pourazowej.
• Długotrwałe stosowanie sterydów to przykład leków, które zwiększają ryzyko; ich odstawienie wymaga konsultacji.
• Istnieją też sytuacje wrodzone — infekcje w ciąży czy czynniki genetyczne mogą powodować zmiany u noworodków.

„Osoby z czynnikami ryzyka powinny wykonywać badania okulistyczne częściej, nawet gdy nie odczuwają problemów.”

Praktyczne wskazanie: osoby z cukrzycą, wcześniejszymi urazami oka lub długą ekspozycją na promieniowanie powinny zgłaszać się na kontrolę co najmniej raz w roku.

Rodzaje zaćmy: jak lekarze klasyfikują zaćmy

Lekarze klasyfikują zmętnienia soczewki według miejsca, przyczyny i stopnia zaawansowania. Taki podział wpływa na objawy i plan leczenia.

Wrodzona versus nabyta: wrodzona podejrzewana jest u niemowląt lub przy podejrzeniu infekcji w ciąży. Nabyta rozwija się później i najczęściej wiąże się z wiekiem.

Klasyfikacja wg lokalizacji obejmuje: jądrową (centrum soczewki), korową (obwód) oraz podtorebkową tylną (tył soczewki). Każdy typ wpływa inaczej na ostrość i olśnienia.

Podział wg przyczyny opisuje zmiany starcze, cukrzycowe, polekowe (np. po kortykosteroidach), pourazowe oraz powikłane przy innych choroby.

Stopnie zaawansowania (początkowa, zaawansowana, dojrzała, przejrzała) mówią, ile soczewki jest zmętniałe i jak bardzo spada widzenie.

Informacja ICD-10: najczęściej używane kody to H25 (zaćma starcza), H26 (inne) i H28 (w chorobach gdzie indziej); Z96.1 oznacza obecność soczewki wewnątrzgałkowej.

Jeśli zmętnienie ogranicza codzienne funkcjonowanie, zwykle rozważa się operacyjne usunięcie i wszczepienie nowej soczewki.

Zaćma w jednym oku czy w obu: jak przebiega choroba w czasie

Czasem choroba zaczyna się jednostronnie i długo pozostaje niezauważona. Objawy rozwijają się powoli, często przez lata.

Dlaczego zdarza się obustronnie, lecz nierównomiernie? Procesy metaboliczne i wiek wpływają na oba narządy, ale tempo może być różne. Jedno oko może szybciej tracić przejrzystość niż drugie.

Jednostronną zmianę łatwo przeoczyć. Drugie oko kompensuje różnicę, a mózg adaptuje się do gorszej jakości obrazu.

Typowy przebieg to powolne narastanie zmętnienia, stopniowe pogorszenie widzenia i zwiększenie dolegliwości przy jasnym świetle.

• Problemy ujawniają się podczas jazdy nocą, pracy przy komputerze lub czytania.
• Postęp sygnalizuje więcej olśnień, większe zamglenie i trudności z korekcją.
• Gdy codzienne czynności stają się utrudnione, nie warto czekać — zaplanuj konsultację okulistyczną.

Choć nie jest nagłym urazem, zaniedbana zmiana może prowadzić do poważnego upośledzenia widzenia.

Diagnostyka: kiedy i do kogo zgłosić się z pogorszeniem widzenia

Gdy widzenie nagle się pogarsza, pierwszym krokiem powinien być okulista. To specjalista, który oceni choroby oczu i zaproponuje dalsze kroki.

Podstawowe badanie zwykle obejmuje ocenę w lampie szczelinowej oraz, jeśli to możliwe, badanie dna oka. Te czynności pokazują stopień zmętnienia soczewki i ewentualne współistniejące zmiany siatkówki.

Przed planowaną operacją wykonuje się dodatkowe pomiary: keratometrię, pomiar głębokości komory przedniej oraz długości osi gałki oka (USG-A). Te dane są potrzebne do obliczenia mocy soczewki wewnątrzgałkowej.

Nie zwlekaj przy nasilającym się zamgleniu, olśnieniach, szybkim pogorszeniu korekcji lub problemach z prowadzeniem auta. To sygnały, że pacjent powinien zgłosić się jak najszybciej.

„Nagłe zaburzenia widzenia z objawami neurologicznymi mogą sugerować udar — wówczas dzwoń pod 112 lub 999.”

Przygotuj listę leków, schorzeń przewlekłych oraz opis sytuacji, w których najbardziej odczuwasz pogorszenie widzenia. To ułatwi diagnozę i plan leczenia.

Leczenie zaćmy: operacja, soczewki wewnątrzgałkowe i czego się spodziewać

Skuteczne leczenie jest operacyjne — polega na usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej (IOL).

Najczęściej stosowana technika to fakoemulsyfikacja: lekarz rozbija i odsysa zawartość soczewki. Zabieg trwa zwykle kilkanaście do około 20 minut i wykonuje się go w znieczuleniu kroplowym.

Przed zabiegiem pacjent przechodzi badania biometryczne. Na ich podstawie oblicza się moc IOL. Po operacji mówi się o stanie pseudofakii.

Organizacja: kwalifikacja, badania i krótki pobyt — często w trybie chirurgii jednego dnia. Nowoczesne soczewki mogą też korygować astygmatyzm lub krótkowzroczność, co zmniejsza potrzebę okularów.

FLACS, czyli wspomaganie laserem femtosekundowym, jest dostępne w wybranych ośrodkach. Metoda bywa droższa, a jej długoterminowe zalety wciąż są oceniane.

Urealniamy oczekiwania: poprawa widzenia pojawia się szybko, ale pełna stabilizacja i ostateczna korekcja mogą wymagać kontroli i czasu.

• Uwaga praktyczna: leczenia nie zastąpią krople ani okulary — jedyną metodą usunięcia zmętnienia jest zabieg.

Co dalej po zabiegu: rekonwalescencja, bezpieczeństwo i ochrona wzroku na przyszłość

Po zabiegu warto przestrzegać kilku prostych zasad, które przyspieszają gojenie i chronią efekt leczenia.

Pacjent zwykle wraca do domu tego samego dnia. Zaleca się unikać dużego wysiłku, gwałtownych skłonów i sytuacji podnoszących ciśnienie w oku przez około 4–6 tygodni.

Kontrole pozabiegowe potwierdzają stabilizację widzenia i pozwalają wykryć rzadką „zaćmę wtórną”, którą usuwa laserowa kapsulotomia.

Profilaktyka wspiera długofalową ochronę wzroku: okulary z filtrem UV, zdrowa dieta bogata w warzywa, omega‑3 i witaminę C oraz regularne badania, zwłaszcza przy cukrzycy i nadciśnieniu.

Chronić oczy przed urazami i rozsądnie planować pracę w silnym świetle. Szybka diagnostyka i nowoczesne leczenie znacząco zmniejszają ryzyko utraty wzroku i poprawiają jakość życia.

Damian Koliba

Od lat zgłębiam tematykę zdrowia, bo fascynuje mnie, jak drobne decyzje potrafią odmienić samopoczucie i jakość życia; skupiam się na praktycznych wskazówkach, które pomagają lepiej dbać o własne ciało i umysł.